Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси

⌂ ЎЗ ҚР РУ EN

Жоқарғы Кеңес тарийхы

1994-жылы 24-сентябрьде болып өткен он екинши шақырық Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Советиниң он жетинши сессиясының күн тәртибине муўапық, «Қарақалпақстан Республикасының Жоқарғы Кеңеси ҳаққында»ғы Қарақалпақстан Республикасының Конституциялық Нызамы қабыл етилди ҳәм сол күннен баслап Нызам ҳәрекетке енгизилди.

1994-жылы 31-октябрьде «Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң Регламентин ҳәрекетке енгизиў ҳаққында» Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Советиниң Қарары қабыл етилди. Усы қарар тийкарында Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси регламенти 5 бап, 10 бөлим ҳәмде 117 статьядан ибарат болды.

Биринши бап «Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң сессиялары», екинши бап «Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң депутатлар топары», үшинши бап «Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң комитетлери ҳәм комиссиялары», төртинши бап «Қарақалпақстан Республикасы Нызамларының бойбарларын Жоқарғы Кеңеске усыныў, оларды Жоқарғы Кеңестиң комитетлери менен комиссияларында ҳәм Қарақалпақстан Республикасының Жоқарғы Кеңесинде қарап шығыў» ҳәмде бесинши бап «Жоқарғы Кеңес ҳәм оның уйымлары тәрепинен басқа шешимлердиң қабыл етилиўи» деп атылды.

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси Регламентиниң биринши бөлими улыўма режелерден ибарат болса, екинши бөлимде Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң жумыс тәртиби, үшинши бөлимде Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң Баслығын ҳәм Жоқарғы Кеңес Баслығының орынбасарын сайлаў мәселелери өзиниң көринисин тапты. Төртинши бөлимде Қарақалпақстан Республикасы Конституциялық бақлаў комитетин сайлаў, бесинши бөлимде Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңесин дүзиў, Министрлер Кеңесиниң Баслығын тайынлаў, Министрлер Кеңесиниң ағзаларын ҳәм Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси Баслығының министрликлерди, мәмлекетлик комитетлерди ҳәм Қарақалпақстан Республикасының басқа да мәмлекетлик уйымларын дүзиў, сапластырыў ҳаққында Пәрманларын тастыйықлаў дың ҳуқықый кепилликлери белгилеп берилди. Сондай-ақ, Регламенттиң алтыншы бөлиминде Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Судының, Қарақалпақстан Республикасы Хожалық Судының қурамларын сайлаў, районлық ҳәм қалалық судлардың баслықларын, олардың орынбасарларын ҳәм судьяларын тайынлаў, Қарақалпақстан Республикасы Прокурорын ҳәм оның орынбасарларын, Қарақалпақстан Республикасы Тәбиятты қорғаў бойынша мәмлекетлик комитетиниң баслығын тайынлаў тәртип-қағыйдалары жәмленген. Ал, жетинши бөлимде болса, Қарақалпақстан Республикасы Нызамларының жойбарларын, Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң басқа да актлерин қарап шығыў тәртиби, сегизинши бөлимде Қарақалпақстан Республикасының мәмлекетлик бюджетин ҳәм Қарақалпақстан Республикасын экономикалық ҳәм социаллық раўажландырыў бағдарламаларын қарап шығыў, тоғызыншы бөлимде Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси тәрепинен қадағалаў ўәкилликлериниң әмелге асырылыўы мәселелери өзиниң көринисин тапқан болса, сонғы оныншы бөлимде жуўмақлаўшы режелер сәўлеленген.

1994-жылы 25-декабрьде және бир тарийхый ўақыя жүз берди. Халқымыз республиканың ғәрезсизлигин буннан былай да беккемлеўге, халықтың мәплерин қорғаўға, әдил демократиялық бағытты қоллап-қуўатлайтуғынын исенимли түрде көрсетти. Яғный, биринши шақырық Өзбекстан Республикасы Олий Мажлисине, Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесине биринши рет ҳуқықый демократиялық, көп партиялылық тийкарында улыўма халықлық сайлаўлар өткерилди.

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесине Өзбекстан Халық демократиялық партиясынан ҳәм ҳәкимияттың ўәкилликли уйымларынан 172 талабан 86 депутатлық орын ушын гүрес алып барды. Сайлаўшыларға өзлериниң ең жақсы ўәкиллерин сайлап алыў ҳуқықы берилди. Биринши турда 75 сайлаў округында депутатлар сайланған болса, 11 сайлаў округинде көрсетилген талабанлардың бирде-биреўи жетерли даўыс ала алмағаны себепли 1995-жылы 22-январьда қайта сайлаўлардың қосымша туры өткерилди. Солай етип, нызам шығарыў ҳәкимиятын әмелге асыратуғын жоқары мәмлекетлик ҳәкимият уйымы - Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси депутатлар корпусы қәлиплести.

Сайлаўларға қатнасыў ҳуқықына ийе болған 669904 сайлаўшыдан 628407 адам өзлериниң конституциялық ҳуқықынан пайдаланды, бул сайлаўшылардың 96 процентин қурады. Демек, Жоқарғы Кеңеске сайланған депутатларды Қарақалпақстан халқының басым көпшилиги қоллап-қуўатлайтуғынын, оның бирлиги ҳәм жәмлескенлигине сүйенетуғынын исеним менен айтыў мүмкин.

Сайланған депутатлардың 65,1 проценттен асламы, яғный 56 депутат ўәкилликли жоқары уйымның қурамына биринши мәрте кирди. Депутатлардың ҳәммеси жоқары билимли экономистлер, юристлер, илимпазлар, санаат ҳәм аўыл хожалығының маман қәнигелри, социаллық тараў ўәкиллеринен ибарат болды.

Жоқарғы Кеңеске Қарақалпақстан Республикасында жасайтуғын тийкарғы 5 миллеттиң ўәкиллери сайланып, бул улыўма тең ҳуқықлылық принциплерин тастыйықлайды. Сондай-ақ, парламент ағзаларынан 12 адам ҳаял-қызлар болса, депутатлардың үштен еки бөлеги 30 жастан 50 жасқа дейинги адамлар қурады.

Жоқарғы Кеңес сессиясында ҳәкимияттың ўәкилликли уйымларынан сайланған 43 депутаттан ибарат блок, 41 депутаттан ибарат Халық демократиялық партиясының фракциясы дизимге алынды.

Биринши шақырық Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесине халықтың ерк-ықрары менен мәмлекеттиң ўәкилликли ҳәм нызам шығарыўшы жоқары уйымының нәтийжели ислеўин тәмийинлейтуғын үлкен интеллектуал ҳәм профессионал күшлер топланды. Соның менен бирге, сайлаўлар демократиялық жол менен нызамлар ҳәм қабылланған халық аралық өлшемлерди толық басшылыққа алып өткерилди. Буны дүньядағы көпшилик мәмлекетлерден келип сайлаўлардың өтиў барысына қатнасқан ғәрезсиз бақлаўшылар да тастыйықлады.

Биринши шақырық Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң биринши сессиясында Жоқарғы Кеңес Баслығы жанындағы Кеңес ағзаларының қурамы, Жоқарғы Кеңестиң мандат комиссиясы, Жоқарғы Кеңестиң комитетлери (1. Мәмлекетлик ҳәкимият уйымлары, жергиликли өзмн-өзи басқарыў ҳәм жәмийетлик бирлеспелер мәселелери бойынша комитет, 2. Нызам шығарыў, нызамлылық ҳәм ҳуқық тәртиби мәселелери бойынша комитет, 3. Экономикалық реформа ҳәм бюджет сиясаты мәселелери бойынша комитет, 4. Социаллық раўажланыў, илим ҳәм мәденият мәселелери бойынша комитет, 5. Санаат, қурылыс, транспорт, байланыс ҳәм халыққа хызмет көрсетиў мәселелери бойынша комитет, 6. Агросанаат комплекси ҳәм экология мәселелери бойынша комитет) жумыс баслады.

Қарақалпақстан Республикасы Конституциясы ҳәм «Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесине сайлаў ҳаққында»ғы Қарақалпақстан Республикасы Нызамына муўапық 1999-жыл 5-декабрьде болып өткен сайлаўда 19-декабрьдеги қайта даўыс бериўде Екинши шақырық Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесине 83 депутат сайланды. Болып өткен сайлаўда ҳәм қайта даўыс бериўде 527 сайлаў участкасында дизимге алынған 756998 сайлаўшыдан 735710 сайлаўшы, яғный улыўма сайлаўшылардың 97,2 проценти қатнасып, өзлери таңлаған талабанлар ушын даўыс берди.

Сайланған депутатлардан 62 адам Халық демократиялық партиясының, 5 адам «Фидокорлар» миллий демократиялық партиясының, 1 адам «Ватан тараққиети» партиясының ағзалары болса, 15 адам партиясыз еди. Сайланған депутатлардың барлығы жоқары мағлыўматқа ийе болды. Олардың арасында 3 муғаллим, 6 врач, 40 инженер, 14 экономист, 1 журналист, 3 юрист ҳәм 5 басқа қәнигеликтеги депутатлар бар еди.

Үшинши шақырық Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесине 2004-жыл 26-декабрьде болған сайлаўларда ҳәмде 2005-жыл 9-январьдағы болып өткен қайта даўыс бериўде 544 сайлаў участкасында 85 депутат сайланды.

2004-жыл 26-декабрьдеги тийкарғы сайлаўларда дизимге киргизилген болған сайлаўларда дизимге алынған 844001 сайлаўшыдан 762887, яғный 90,4 процент сайлаўшы қатнасты.

Сайланған депутатлардан 34 адам Халық демократиялық партиясының, 36 адам Өзбекстан либерал демократиялық партиясынан, 5 адам «Фидокорлар» миллий демократиялық партиясынан, 10 адам партиясыз еди. Сайланған депутатлардан 84 адам жоқары мағлыўматқа, 1 адам орта-арнаўлы мағлыўматқа ийе болды. Олардың арасында 11 муғаллим, 5 врач, 37 инженер, 6 агроном, 14 экономист, 1 журналист, 1 юрист ҳәм 10 басқа қәнигеликтеги депутатлар бар еди.

2009-жыл 27-декабрьдеги сайлаўларда ҳәмде 2010-жыл 10-январьдағы қайта даўыс бериўлерде 560 участкада сайлаўлар өткерилди. Тийкарғы сайлаўлар күни дизимге киргизилген 1011197 сайлаўшыдан 919191 сайлаўшы, яғный улыўма сайлаўшылардың 90,9 пайызы қатнасты.

Қарақалпақстан Республикасы Орайлық сайлаў комиссиясы тәрепинен сиясий партиялардың республикалық уйымларынан улыўма 257 адамның ҳүжжетлери Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң депутатлығына талабан етип дизимге алынды.

2009-жыл 27-декабрьде болып өткен сайлаўларда 74 сайлаў округинен депутатлар сайланды, 4 округте қайта даўыс бериў, 8 округте қайта сайлаў өткериў зәрүрлиги анықланды. 2010-жыл 10 январь күни 4 округте қайта даўыс бериў өткерилип, олардың төртеўинде де депутатлар сайланып, улыўма 78 сайлаў округинде депутатлар сайланды. Соннан 27 депутат Халық демократиялық партиясынан, 21 адам «Миллий тикланиш» демократиялық партиясынан 24 адам Өзбекстан либерал демократиялық партиясынан, 6 адам «Адолат» социал-демократиялық партиясынан усынылды. Сайланған депутатлардың ҳәммеси жоқары мағлыўматқа ийе болып, соннан 7 депутат муғаллим, 11 депутат врач, 34 депутат инженер, 3 депутат агроном, 12 депутат экономист, 3 депутат журналист, 4 депутат юрист ҳәм 4 депутат басқа қәнигеликлерден ибарат болды.

«Қарақалпақстан Республикасының Жоқарғы Кеңеси ҳаққында»ғы Қарақалпақстан Республикасының Конституциялық Нызамына муўапық, Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси республикада нызам шығарыў ҳәкимиятын әмелге асыратуғын жоқары мәмлекетлик ўәкилликли уйым болып табылады.

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси бир палаталы уйым болып, 86 депутаттан ибарат.

Жоқарғы Кеңес жумысының турақлы ҳәм нәтийжели сыпаты Жоқарғы Кеңестиң, оның сессиясының, комитетлериниң ҳәм комиссияларының, депутатларының жумысы менен тәмийинленеди.

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң ўәкиллик мүддети бес жылға белгиленген.