Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси

⌂ ЎЗ ҚР РУ EN

МОЙНАҚТЫҢ ЖАҢА ДӘЎРАНЫ ЖАҢА ЖЫЛҒА БИР СААТ ҚАЛҒАНДА

Жас жойбарлаўшы инженер Мийратдин жаңа жыл басланбастан бурын атасын қутлықлаўға асығып киятыр. 
­ Қалай қайтағойдың, балам. Бизлер болсақ, кешеден бери ҳәмме Мойнаққа кетти дегенди еситип отырмыз.
­ Мен де азан менен қайтаман, ата.
­ Ертең Жаңа жыл, дем алыс емес пе?
­ Елимиздиң басшысы Муса Тажетдинович ҳәзир Мойнақта. Жаңа жылды ра­йон халқы ҳәм барлық ўәлаятлардан келген көмекшилер менен бирге күтип алады. Мен де керекли қағазларымды алып, ерте жолға шығаман.
­ Ол жақта жумыс соншама асығыс па?
­ Ҳәзир 500ден аслам түрли техника ислеп тур.
­ Жүдә асырып жибермедиң бе, балам? Баяғыда бир лапгөй: Ал, бала, бизиң тары атызда мың сағал көрдим деген екен, сырт­тан ҳаўлығып кирип.
­ Сениң тары атызыңа мың сағал сыярмекен? - депти қасындағылар. Тағы биреўи: «Дәрьяның еки бойындағы барлық тоғайдан жыйнағанда мың сағал шығармекен? – десе: ­ Пай, изиме түсеқалдыңыз ғой, атызда бир нәрсе тысырлағандай болып еди, деп қутылған екен, - деди ғарры ҳәзилли-шынлы. 
­ Бүгинги Мойнақ лап та емес, ертек те емес, ата. Жаңағы техникалардың 200ден асламы тракторлар болса, солардың ҳәр бирине гезеклесип айдайтуғын еки тракторшыдан бар. Бүгин илимпазы, экологы, хызметшиси, бәри болып, 3000ға шамалас адам қыстың қақаман суўығы менен айқасып, күни-түни ислеп атыр. Соның ишинде, мойнақшы 600ден аслам адам, ҳәр күни 20  автобус пенен сексеўил туқымын териўге шығады. 
­ Сонша туқымды қаяқтан табады?
­ Арал жағалаўларына сексеўил егиў буннан 10-15 жыл бурын басланып, усы ўақытқа дейин 400 мың гектарға жеткен. Солардың мийўеси. Быйыл, аманлық болса, бир жылда 500 мың гектар егиў белгиленип отыр.
­ Қәдемлериңиз қутлы болып, нийетлериңизге жеткейсиз, балам!

БУЛ НЕ ДЕГЕН АСЫҒЫСЛЫҚ, БУЛ НЕ ДЕГЕН ЖӘЎЛАН

Өзбекстан Президентиниң парламентке Мүрәжаты орайлық телевидение арқалы пүткил елимизге, барлық қоңсы мәмлекетлерге жетип барғаннан кейин, оның таўлар, океанлар үстиндеги жаңғырығы еле басылмай атырып, халқымыз Жаңа жылды күтип алайық деп отырмастан, Қарақалпақстанға, оның Арал жағалаўындағы Мойнақ қаласына қарай ғалаба атланысқа шықты. Ҳәр жер, ҳәр жерден: «Буншама, неге асығыс?» деген сораў туўылыўы күтилген жағдай еди. 
«Ҳәзирги ўақытта Арал машқаласы себепли 5,5 миллион гектардан аслам майданда Аралқум саҳрасы пайда болды». Усы сөзлерден кейин: «Бирлескен Миллетлер Шөлкеминиң Аралбойы регионы ушын Инсан қәўипсизлиги бойынша көп тәреплеме шериклик тийкарда «Траст фонды»ның дүзилиўи өзбек дипломатиясының үлкен жетискенлиги» деп, кишипейиллик пенен айтқан сөзлериниң артында Президентимиздиң халықаралық дәрежедеги үлкен сиясий хызметлери бар еди. Усы дипломатия бизди Қарақалпақстан басшысы Муса Ерниязовтың да БМШның бәлент минберинен шығып сөйлеўиндей тарийхый ўақыяға жеткерди.
Мүрәжаттың барысында, Шавкат Мироманович Мирзиёев туўры халыққа қарата, жер жүзилик жәмийетшилик усындай етип атырғанда, бизге, өзлериңиз не ислеп атырсыз десе не деймиз, 27 жылда барлығы болып 400 мың гектар сексеўил ектик деймиз бе, деген қатаң сораў қойды. Биз Арал теңизиниң суўсыз қалған аймағын жасыл тоғайлыққа айландырып, Антарктидаға дейин ушып барып атырған дузлы қумды тоқтатыўымыз, солай етип, жақын үш-төрт жыл ишинде теңиз ултанын ушы-қыйыры жоқ мал жайлаўларына ҳәм пайдалы өсимликлерге толтырыўымыз керек деп асығыслы ўазыйпалар қойды. Буған терең түсинген, Президентиниң ҳәр қандай Шақырығына таяр халқымыз, усылайынша, дәрҳал атланысқа шықты. Буның және бир себеплериниң бири ­ ҳәзир себилген сексеўил туқымы қысы менен тоң жеп, бәҳәрде тез жибиседи ҳәм мурт жарып, өнип шығады. Екиншиден, бәҳәрги егиске дейин аўыл хожалығы техникасынан пайдаланып қалыў керек еди.
... Бағана, Жаңа жыл дабылы қағылыўға аз қалғанда Мийратдиннен: 
­ Балам, Мойнаққа темир жол бара ма? - деп сораған еди атасы.
­ Темир жол жоқ, қабыл етилген жойбарға да кирмеген.
­ Сонда, жаңағы 500 техникаға соншама жанар майды не менен жеткереди?  
­ Ҳәмме ўәлаятлар қалыс жәрдемге келген. Барлық техника, жанар май, шатырлары, көрпе-төсек, қазан-табақ дегендей, бәрин өзлери менен әкелген. Ҳәтте, самарқандлылар жаңа жыл  алдында көк шыршасын да қурып, безеп таслады...
Дәслепки күннен баслап-ақ байрам мийнет жәўланына айланып кетти. Барлық ис-ҳәрекетти басқарып, күнделикли ўазыйпаны әскерий талапшаңлық пенен белгилеп турған Президентимиздиң тиккелей ўәкили, елимиздеги усындай ең жуўапкерли атланысларды басқарып, ҳүрметке бөленип киятырған ақсақал, генерал Турсынхан Худайбергеновтың штабы иске түсип кетти.
Бул басланған уллы ийгиликли ислерге Айрықша жағдайлар министрлиги басшылық етиўиниң де себеби бар. 2018-жылдың 27-майы күни таң алдында жаўып, барлық дарақларды күл реңге айландыр­ған, атыздағы егинлер менен мийўелерди күйдирип, қыйып кеткен дузлы жаўын Аралдың қурыўынан пайда болатуғын апатшылықтың айрықша қәўипли көриниси еди...
Улыўма быйылғы жылға белгиленген 500 мың гектардың неше гектарына нәл отырғызып, неше гектарына туқым себиў, оның агротехникасы илимий анықламалар тийкарында, жаңа инновациялық усыллар менен басланды. Биринши ҳәптениң өзинде «АН-2» самолётында бирнешше рейслер исленип, 77,7 мың гектарға туқым себилди. 
Уллы шайырымыз Ибрайым Юсуповтың «Сексеўил» атлы қосығында:
Бойында қызғыны бар тас көмирдей,
Шаң басып қуўаң тартқан, жас көринбей.
Өз даласын жаўлардан қорғап турған,
Әййемги массагеттиң ләшкериндей.

Қақшыйып қыйынлыққа төс кериўли,
Билмейди қула дүзде сескениўди.
Салмағы мысалы пил сүйегиндей,
Сүйемен шөл перзенти сексеўилди.

Туқымы жер таңламай өсип кетер,
Жасында көк шыршадай дөнип кетер, - деп жырлаған, ертектегидей ушы-қыйыры жоқ шексиз сексеўил плантациясы күн сайын теңиз ултанына ағын суўдай жа­йыла баслады...

ҚЫРЫНДА ҚУРЫЛЫС ОРМАНЫ

Бул ел «Мойнақ районы» деп аталғаны менен биз оның орайын бәрҳа «қала» деп келгенбиз. Өйткени, 1931-жылдың июнь айында балықшылық ҳәм балықшылық санаатын раўажландырыўға бағдарлап дүзилген район көп узамай санаатласқан, елимиздиң Европаға шығатуғын теңиз порты бар шәҳәрине айланған еди. 1940-жылы иске түскен балық консерва заводы 1952-жылға дейин туўрыдан-туўры Москваға бағынып турды. 1943-жылдың октябрь айында фронтқа 5 миллион 990 мың дана гөш ҳәм балық консерва, 50 мың центнер дузланған балық жөнелтти. «Мойнақ», «Үшсай», «Үрге», «Қазақдәрья», «Майпоз» балық жетистириў ҳәм қайта ислеў заводлары пайда болды. Бул комбинат теңиз қурыған жылларға дейин жылына 17 миллион данаға шамалас консерва шығарып келди.
Еле, өткен әсирдиң отызыншы жыллары Мойнақтан шыққан халық шайыры Аяпберген Мусаев:
Бул районның еки жақтан қолы бар,
Дийқанға жер, балықшыға көли бар, - деп жырлаған еди. Тоқсаныншы жыллар­ға келип, Арал апатшылығы ра­йон халқы өмириниң барлық инфрадүзилмесин, теңизде балығын, жерде дийқаншылығын бузып жиберди. Енди Аралдан ушқан дузлы қум Орайлық Азия шеңберинен шығып, пүткил дүньяға қәўип туўдыра баслады...
Жаңа 2019-жыл алдындағы ғалаба халықлық атланыс Президентимиздиң тиккелей басшылығы менен усындай жер жүзилик дәрежедеги апатқа қарсы пүткил ел болып баслаған анық ҳәрекетимиздиң басы еди.
Бул тек теңиз ултанын тоғай, түрли өсимлик дүньясына айландырыў ғана емес, пүткил районды қайта қурыў, жаңалаў, ал, оның орайын жаңа қалашаға, ҳәзир үрдиске айланған сөз бенен айт­қанда «Мойнақ сити»ге айландырыўға қәдем қойылды. 2019-2021-жылларда санаат зонасында 33 жойбар, халыққа хызмет көрсетиў тараўында 32, аўыл хожалығында 8, барлығы болып 73 жойбар жобаластырыл­ған. Бүгинги күнге көпшилигиниң смета-жойбарлық ҳүжжетлери таяр бола келди. Қаржыландырыў дәреклери исбилерменниң есабынан қанша, банклердиң үлеси, шет ел инвестициялары ҳәм кредитлери, Аралбойы аймағын раўажландырыў қорынан қанша үлес қосады, бәри бирим-бирим анықланбақта.
Усы жылдың биринши шерегине ра­йон орайының бас жобасы таяр болады. Районда жаңа 42 көп қабатлы (соның 20 сы быйылғы жылы) заманагөй, энергия­ны кем сарплайтуғын, жаңа қурылыс материаллары ҳәм конструкцияларын қоллаған арзан турақ жайлар қурылады. Сондай-ақ, «Жаслар орайы», спорттың бир неше түрлери бойынша жабық майданлар, туризмди раўажландырыў бо­йынша мийманханалар, ойын-заўық комплекслери, «Балықшылар аўылы» комплекси (үйлер, үй-музей, балық аўлаў саяхатлық орынлары), Порлытаў, Байхожа, Судочье, Рыбачий, Мойнақ қолтығы, Жылтырбас, Қазақдәрья көллери ҳәм аўылларында автожол, суўландырыў, жаңа инфрадүзилмелер усаған 73 жойбар анық белгиленип, Мойнақ тикештей қадалған қурылыс орманына айланады.
Тек усы жылдың ишинде пискен гербиш, темир-бетон буйымларын ислеп шығарыўшы бес кәрхана, қурылыс материаллары, бояў өнимлери, кондитер, азық-аўқатлық өнимлер ислеп шығаратуғын бир неше цехлар, балық консерва заводы, экстра дузы, қамыстан ДСП, қағаз ислеп шығарыў усаған ири жойбарлар тасты­йықланып, ҳәрекетке түсип атыр. Мойнақ қаласының ишинде ең заманагөй усылда қурылатуғын имаратлар комплекси ҳақыйқый «Мойнақ сити»ди пайда етеди. Туристлик саяхатты раўажландыратуғын жойбар жүдә көлемли. Сая­хатшылар ушын еки самолёт, еки вертолёттан баслап, мийманхана, кемпинг, арнаўлы мәдений ҳәм ойын-заўық зоналарын бүгин көз алдыңа келтирсең, дүнья тарийхында Американың Невада штатындағы Махова деген шөлистанлықта қурылған, ҳәзир пүткил дүньяға белгили ең бай Лас-Вегас шәҳәрин тиклеў тап усылайынша, ең қызық жери, ол да тийкарынан 1931-жылы басланған екен. 
Президентимиз өткен ноябрь айында Мойнаққа сапары даўамында усындай кең планда, биз ойламаған дәрежеде, Арал апатшылығынан биринши болып ең көп азап шегип атырған ҳәм тисти-тиске қойып, оған қарсы гүресип атырған халыққа аталарша ғамқорлықты белгилеп берди. Сол арқалы мәмлекетимиз улыўмахалықлық апатшылықтың алдын алыў ҳәм оны жумсартыў, экологиялық тең салмақлықты тиклеў бойынша тарийхый уллы ислерди баслап жиберди. Хал­қымыз: Заманың қайта айланып келди, жаңа дәўраның басланды, сонша жыл зорығып күткен әрманларың бәржай болып, туўылып өскен, ата-бабаңның қәбири жатқан ана топырағың енди паян­лы болады, елим деп, келешекке үлкен исеним менен жедел адым атпақта.

Шарап УСНАТДИНОВ,
Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң депутаты