Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси

⌂ ЎЗ ҚР РУ EN

Сайлаў ­ демократияның бас өлшеми

Өзбекстан Республикасы Олий Мажлиси Сенаты Кенгашиниң 2013-жыл 12-сентябрьдеги «Пуқаралар жыйынлары баслықлары (ақсақаллары) ҳәм олардың кеңесгөйлери сайлаўларына таярлық көриў және оларды өткериў ҳаққында»ғы қарары ҳәм усы тийкарда 2013-жыл 23-сентябрьде қабыл етилген Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси Президиумының қарарына муўапық, Қарақалпақстан Республикасы аймағында пуқаралар жыйынлары баслықлары (ақсақаллары) ҳәм олардың кеңесгөйлери сайлаўын шөлкемлестириў ҳәм өткериўге көмеклесиўши республикалық комиссия дүзилген еди. Биз, Қарақалпақстан Республикасы аймағында пуқаралар жыйынлары баслықлары (ақсақаллары) ҳәм олардың кеңесгөйлери сайлаўын шөлкемлестириў ҳәм өткериўге көмеклесиўши республикалық комиссия баслығы А.Ҳамраев пенен усы комиссия тәрепинен сайлаў алдынан көрилген таярлық жумыслары ҳәм бул сайлаўдың алдынғы сайлаўлардан өзгешеликлери бойынша сәўбетлестик.

Ең дәслеп, журтымызда ғәрезсизлик жылларында қәлиплескен мәҳәлле институты ҳәм өткерилип атырған сайлаўларда сайланатуғын пуқаралар жыйыны баслықларының жуўапкершилигине жүкленетуғын ўазыйпалар ҳаққында қысқаша тоқтап өтсеңиз.

­Ҳүрметли Журтбасшымыз «Мәҳәллениң абырайын көтериў тек экономикалық ямаса жәмийетлик көзқарастан ғана емес, ал, сиясий, тәрбиялық, үлкен мәнаўий мәселе» деп атап өткен еди. Ғәрезсизлик жылларында пуқаралардың өзин өзи басқарыў уйымлары хызметиниң ҳуқықый тийкарлары жаратылды ҳәм олар жыл сайын беккемленип, жетилистирилмекте. Ҳеш бир елде мәмлекетлик емес коммерциялық емес шөлкемлердиң ўәкиллигине, атқарыўшы ҳәкимият ўәкиллигине киретуғын 20 дан артық мәселелерди шешиў ҳуқықы берилмеген. Бизиң елимизде ҳеш бир мәмлекетте уқсасы болмаған мәҳәлле институты бар, ол бизиң дәстүрлеримизге сай болып, өзин өзи басқарыўдың сийрек ушырасатуғын институты сыпатында қәлиплескен. Ғәрезсизлик жылларында мәҳәлле институтын раўажландырыў, оның нызамлы тийкарларын жетилистириўге айрықша итибар қаратылып келинбекте.

Қабыл етилип атырған нызам ҳүжжетлеринде мәнзилли социаллық қорғаўды күшейттириў бағдарындағы бағдарламаларды әмелге асырыў, дөгерек-әтирапты қорғаў ҳәм басқа да бир қатар мәселелер орын алған. Сондай-ақ, мәҳәллениң мәмлекетлик басқарыў уйымлары, өз аймағында жайласқан кәрхана, мәкеме ҳәм шөлкемлер менен бирге ислесиўин және де жетилистириў бойынша жаңа демократиялық өлшемлер киргизилип, оның абырайы беккемленип бармақта.

«Пуқаралар жыйынлары баслығы (ақсақалы) ҳәм оның кеңесгөйлери сайлаўы ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы Нызамына тийкарланып, пуқаралардың өзин өзи басқарыў уйымлары жанында жарастырыў комиссиялары, «Мәҳәлле сақшысы» жәмийетлик дүзилислериниң шөлкемлестирилгени, диний ағартыўшылық ҳәм мәнаўий эстетикалық тәрбия мәселелери бойынша кеңесгөйлер лаўазымының енгизилгени орынларда әҳмийетли социал-экономикалық ўазыйпаларды шешиўде мәҳәллениң роли ҳәм әҳмийетиниң және де артыўын тәмийинлемекте.

­Болып өтип атырған пуқаралар жыйынлары баслықлары (ақсақаллары) ҳәм олардың кеңесгөйлери сайлаўын шөлкемлестириў ҳәм өткериўдиң ашық ҳәм жәриялылық түринде әмелге асырылыўы жәмийеттиң раўажланыўы ушын оғада әҳмийетли. Бул сиясий процесске көрилген таярлықлар ҳаққында да қысқаша тоқталып өтсеңиз.

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси Президиумының 2013-жыл 23-сентябрьдеги қарары менен тастыйықланған 2013-жыл ноябрь-декабрь айларында Қарақалпақстан Республикасы аймағында пуқаралар жыйынлары баслықлары (ақсақаллары) ҳәм олардың кеңесгөйлери сайлаўын шөлкемлестириў ҳәм өткериўге байланыслы илажлар режесине муўапық барлық зәрүрли жумыслар Сенат Кенгашиниң қарары ҳәм ис-илажлар режесинде белгиленген мүддетлерде әмелге асырылмақта.

Атап айтқанда, барлық пуқаралар жыйынларында депутатлар, мәмлекетлик емес коммерциялық емес шөлкемлердиң ўәкиллери қурамында исши топарлар ҳәм олардың резервлери шөлкемлестирилди. Бул исши топарлар қурамына 400 ге жақын халық депутатлары районлық ҳәм қалалық Кеңеслериниң депутатлары киргизилди.

Сайлаў алдынан район ҳәм қалаларда сайлаўды өткериўге көмеклесиўши комиссиялар ағзалары, сайлаўды өткериўши исши топар басшыларының қатнасыўында ушырасыўлар ҳәм семинарлар өткерилмекте. Атап айтқанда, 24-октябрь күни Нөкис қаласында семинар шөлкемлестирилип, онда Олий Мажлис Нызамшылық палатасының депутаты Б.Машарипова ҳәм Сенат ағзасы Э.Рузметовлар қатнасты ҳәм берилген барлық сораўларға ҳәр тәреплеме жуўап берилди. Сондай-ақ, Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси тәрепинен дүзилген республикалық комиссия ағзалары, тараўдың жетекши қәнигелери менен барлық районларға барып, исши топарлар ҳәм көмеклесиўши комиссия ағзаларының қатнасыўында аймақлық семинарлар өткерилип, орынларда жүз берген ҳәм жүз бериўи мүмкин болған сораўларға жуўап берди ҳәм әмелий жәрдем көрсетти.

Быйылғы сайлаўларда республикамызда 401 пуқаралар жыйыны баслығы (ақсақалы) ҳәм оның 3600 ден аслам кеңесгөйлерин сайлаў режелестирилмекте. Ҳәзирги күнде нызам талапларына муўапық белгиленген кестелер бойынша сайлаўларды өткериў баслап жиберилди.

­Быйылғы сайлаўларды өткериўге байланыслы нызамларға өзгерис ҳәм қосымшалардың киргизилгени бизге мәлим. Усы өзгерислер ҳаққында кеңирек тоқтап өтсеңиз.

­Быйылғы сайлаўлар жаңа редакцияда қабыл етилген «Пуқаралардың өзин өзин басқарыў уйымлары ҳаққында»ғы ҳәм «Пуқаралар жыйынлары баслығы (ақсақалы) ҳәм оның кеңесгөйлери сайлаўы ҳаққында»ғы Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан Республикалары нызамларының талаплары тийкарында өткериледи. Өзин өзи басқарыў уйымлары ҳәм қәнигелер тәрепинен келип түскен көплеген усынысларды инабатқа алған ҳалда жоқарыда атап өтилген нызамларға 20 ға жақын концептуал өзгерислер киргизилген.

Жаңа редакциядағы нызамның 4-статьясында «Пуқаралар жыйыны баслығы (ақсақалы) ҳәм оның кеңесгөйлери сайлаўын шөлкемлестириў ҳәм өткериў жәриялылық, альтернатив ҳәм тең сайлаў ҳуқықы принциплери тийкарында әмелге асырылады» деп көрсетилген. Демек, пуқаралар жыйыны баслығы ҳәм оның кеңесгөйлери тек альтернатив тийкарда сайланады. Сондай-ақ, бурынғы редакциядағы нызамнан парықлы түрде сайлаўға көмеклесиўши районлық ҳәм қалалық комиссиялар кейинги сайлаў жәрияланғанға шекем хызмет көрсетеди. Пуқаралар жыйынына талабанлар исши топарлар тәрепинен халықтың пикир ҳәм усынысларын инабатқа алған ҳалда қәлиплестириледи ҳәм сайлаўдан кеминде 10 күн бурын район ҳәкимлигине келисиў ушын усыныс етиледи. Район ҳәкимлиги усынылған талабанларды көрип шығып, усы кандидатураларға келисимин яки тийкарланған наразылығын жазба рәўиште сайлаўдан кеминде 5 күн бурын исши топарға усынады. Соны айрықша атап өтиў керек, ҳәкимниң өзи талабан көрсетиў ўәкиллигине ийе емес. Талабанлар ҳаққындағы мағлыўматлар мәҳәлле гүзары ямаса адамлар топланатуғын орынларға исши топар тәрепинен сайлаўдан 5 күн бурын қыстырып қойылыўы керек. Сайлаў процесин исши топар басшысы басқарып барады ҳәм талабанларға даўыс бериўден бурын пуқаралар жыйыны баслығы (ақсақалы) лаўазымына талабанлар ўәкиллер алдында өзиниң бағдарламасы ҳаққында сөйлеп бериўи керек. Усыннан кейин исши топар басшысы талабанларды алфавит тәртибинде даўысқа қояды.

Атап өтилген жаңа қағыйдалардың сайлаўларды демократиялық принциплерге сай өтиўин, оның айқынлығын тәмийинлеўге, сайлаўларды өткериўде пуқаралар жыйынларына шөлкемлестириўшилик тәрептен көмеклесиўге жәрдем береди.

­Елимизде пуқаралар жыйыны баслығы ҳәм оның кеңесгөйлерине үлкен исеним билдирилип, олардың мойнына үлкен жуўапкершилик жүкленген. Сайлаўларда бул ўазыйпаларға сайланатуғын талабанларға қандай талаплар қойылады?

­Ең дәслеп соны атап өтиў керек, нызамға киргизилген өзгерислерге муўапық быйылғы сайлаўлардың алдынғыларынан парқы ­ пуқаралар жыйыны баслығы (ақсақалы) ҳәм оның кеңесгөйлери лаўазымына еки ҳәм оннан артық талабанлар көрсетиледи.

Нызамға муўапық, пуқаралар жыйыны баслығы (ақсақалы) лаўазымына талабанлардың Өзбекстан Республикасы пуқарасы, тиккелей сайлаўға шекем кеминде 5 жыл даўамында тийисли аймақта турақлы жасаўы,  қағыйда бойынша жоқары мағлыўматқа, шөлкемлестириўшилик қәбилетке, мәмлекетлик уйымларда ямаса мәмлекетлик емес шөлкемлерде яки исбилерменлик ҳәм басқа да хожалық жумыслары тараўында ис-тәжирийбесине, сондай-ақ, турмыслық тәжирийбеге ҳәм халық арасында абырай-итибарға ийе болыўы керек. Талабанлар ушын шеклеўлер де бар. Суд тәрепинен қарым-қатнасқа ылайық емес деп табылған, аўыр ямаса оғада аўыр жынаятларды ислегени ушын судланғанлық ҳалаты тамам болмаған ямаса судланғанлығы алып тасланбаған, сондай-ақ, ҳақыйқый әскерий хызметтеги шахслар, диний шөлкемлердиң хызметкерлериниң сайлаўларда сайланыўы ушын талабан етип көрсетилиўи мүмкин емеслиги көрсетилген.

Бул болса, жоқары мәнаўиятлы, басқарыўшылық қәбилетине ийе болған, пуқаралар жыйыны аймағында жасап, оның машқалалары ҳәм халықтың тәшўишлерин сезетуғын, өзин адамлардың ыссы-суўығына тийисли сезетуғын ҳүжданлы пуқаралардың баслық ҳәм кеңесгөй болып сайланыўына мүмкиншилик жаратады.

­Сайлаўды шөлкемлестириў ҳәм өткериўге көмеклесиўши комиссия ағзаларының пуқаралар жыйыны баслығы яки кеңесгөйлери ўазыйпасына талабан етип көрсетилиўи мүмкин бе?

­Комиссиялар қурамына қағыйда бойынша, пуқаралар жыйынларының, мәмлекетлик уйымлардың, мәмлекетлик емес коммерциялық емес шөлкемлердиң ўәкиллери киргизиледи. Пуқаралар жыйынының баслығы (ақсақалы) яки оның кеңесгөйлери ўазыйпасына талабанлар комиссияға ағза шахслар ямаса олардың жақын туўысқанлары арасынан көрсетилген жағдайда олар комиссия қурамынан шығарылады.

­Сайлаўлар процесинде пуқаралардың ўәкиллигиниң нормасы неге тийкарланып белгиленеди?

­Бул норманы белгилеў районлық ҳәм қалалық сайлаўды өткериўге көмеклесиўши комиссиялардың ўәкиллигине киреди. Бунда олар қалашалар, мәҳәллелер ҳәм аўыллардағы көшелер ҳәм сайлаў өткерилетуғын аймақтағы халықтың санынан, сайлаў өткерилетуғын залдың имканиятынан келип шыққан ҳалда пуқаралардың ўәкиллиги нормасын белгилейди. Бир район бойынша барлық пуқаралар жыйынларына бирдей норма қойылмайды. Норма ҳәр бир пуқаралар жыйынларындағы бар болған шараятлардан келип шығады.

Сайлаўда пуқаралар жыйынының (пуқаралар ўәкиллери жыйналысының) ҳәр бир қатнасыўшысы бир даўысқа ийе болады.

­Даўыс бериўди өткериў тәртиби қандай?

­Пуқаралар жыйыны баслығы (ақсақалы) ҳәм оның кеңесгөйлери сайлаўы ашық ҳәм жасырын даўыс бериў арқалы өткерилиўи мүмкин. Ашық даўыс бериў ҳәр бир талабан бойынша қол көтериў жолы менен өткериледи. Бунда  пуқаралар жыйынында (пуқаралар ўәкиллери жыйналысында) басшылық етиўши пуқаралар жыйыны баслығы (ақсақалы) лаўазымына талабанлар алфавит тәртибинде даўыс бериўге қойылады.

Жасырын даўыс берилгенде бюллетеньлерди бериў тиккелей даўыс бериўден алдын басланады. Бюллетень даўыс бериўши тәрепинен жасырын даўыс бериў кабинасында ямаса ханасында толтырылады. Сайлаўшы бюллетенниң оң тәрепинде өзи жақлап даўыс берип атырған пуқаралар жыйыны баслығы (ақсақалы) ҳәм оның кеңесгөйи лаўазымына талабанның фамилиясының туўрысында жайласқан бос квадратқа белги - крестик қойылады.

Даўыс бериўши толтырылған бюллетеньди сайлаў қутысына таслайды. Сайлаў қутылары даўыс бериў тамам болғаннан кейин есаплаў комиссиясы тәрепинен ашылады.

Сайлаўда қатнасқан пуқаралардың ярымынан көбиреги жақлап даўыс берген талабан пуқаралар жыйыны баслығы (ақсақалы) яки оның кеңесгөйи лаўазымына сайланған болып есапланады.

Ашық ҳәм жәриялылық принциплерине тийкарланып өткерилип атырған бул сайлаўларда аўыл ҳәм мәҳәллелеримизди және де абат ҳәм халқымыз турмысын буннан былай да абаданластырыў жолында пидайылық пенен мийнет етип атырған мүнәсип талабанлардың тийисли ўазыйпаларға сайланыўына исенемиз.

 

Сәўбетлескен
Ғайрат АТАЖАНОВ.

 

Басқа жаңалықлар RSS

08.07.2019 ИСБИЛЕРМЕНЛЕРДИҢ МАШҚАЛАЛАРЫ ҮЙРЕНИЛДИ

Усы жыл 8-июль күни Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесинде исбилерменлер менен ушырасыў болып өтти.

06.07.2019 «ЖАСЛЫҚ»ТА КӨШПЕЛИ ҚАБЫЛЛАЎ

Усы жылдың 6-июль күни Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң Баслығы М.Ер­ния­зовтың пуқараларды көшпели қабыллаўы пайтахтымыз Нөкис қаласынан 300 км узақлықтағы, республикамыздың  ең шетки аймақларының бири есапланған Қоңырат районының «Жаслық» посёлка пуқаралар жыйынында болып өтти.

06.07.2019 ЖУМЫСЛАР ЖУЎАПКЕРШИЛИГИ ЖАНЛАНАЖАҚ

6-июль күни Өзбекстан Республикасы Бас министриниң орынбасары, Республика Ҳаял-қызлар комитети баслығы Элмира Боситхонова Өзбекстан Республикасы Президенти Ш.Мирзиёев тәрепинен Олий Мажлис Сенатының жигирмаланшы жалпы мәжилисинде белгилеп берилген ўазыйпалардың орынланыўын ҳәм Ҳаял-қызлар комитети хызметиниң әпиўайы ҳәм халықшыл болыўын тәми­йинлеў, усы тараў жумысларын системалы шөлкемлестириў, халық, әсиресе, ҳаял-қызлардың жасаў шараятын жақсылаўдағы тәсирин күшейтиў мақсетинде республикамызда болды.

05.07.2019 СПОРТ ҲӘПТЕЛИГИ ЖУЎМАҚЛАНДЫ

Республикамызда «Олимпиада күни»не бағышланған спорт ҳәптелиги кең түрде белгиленди. Илаж шеңберинде Нөкис қаласында ҳәм районларда спорт жарыслары, белгили спортшылар ҳәм ветеранлар менен ушырасыўлар өткерилди.