Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси

⌂ ЎЗ ҚР РУ EN

Тарийхый естеликлер

Қарақалпақстанның тарийхы мәмлекетимиздиң барлық аймақларының тарийхы сыяқлы жүдә бай, рәңбәрең ҳәм қызықлы болып табылады. Бул жерди өзине тән археологиялық естеликлер қорықханасы деп атаў мүмкин. Себеби, бул жерде адамныңитибарын өзине тартатуғын, ҳайран қалдыратуғын көплеп археологиялық естеликлер болып, олар өзиниң оғада әжайып ҳәм сийрек гезлесетуғынлығы, тилсимли гөззаллығы менен ажыралып турады.

Тарийхый дереклердиң көрсетиўинше, Қарақалпақстан аймағында адамлардың жәмәәтлери соңғы палеолит дәўиринен баслап жасай баслаған. Эрамызға шекемги 5-мың жыллықтан 2-мың жыллық басларына шекем халық тийкарынан Арал ҳәм Каспий теңизлери әтирапындағы шөллерде жасаған. Эрамызға шекемги 2-мың жыллықтыңақырында бул аймақта суўғарып егилетуғын дийханшылық пайда болған.

Әййемги Қойқырылған қала, Айбүйир ҳәм Бүрлиқала қарабаханаларында жүргизилген қазыў жумыслары даўамында эрамызға шекемги IV әсирге тийисли жазба естеликлер, Қойқырылған қала ҳәм Ақшахан қалада әййемги сүўретлеў көркем өнери менен скульптуралық естеликлер табылды. Бул естеликлер әййемде мине усы жерден өткен Уллы жипек жолы бойлап жайласқан болып, не-не уллы ўақыялар менен жәмийетлик-сиясий процесслердиң тилсиз гүўасы болған.

Хорезмшаҳлардың Топыраққала сарайы соңғы антик дәўирдиң ең үлкен естеликлериниң бири болып есапланады.

Әмиўдәрья ҳәм Сырдәрьяның төменги бөлими, Қарақум ҳәм Қызылқум шөллерине тутас аймақларда ХХ әсирдиң 30-жылларында белгили археолог илимпазлар Яхя Ғуламов ҳәм Сергей Толстов басшылығындағы археологиялық-этнографиялық экспедиция тәрепинен жүдә үлкен илимий излениўлерге тийкар салынған еди. Кейинги дәўирде археологлар тәрепинен түрли дәўирлерге, соның ишинде тас әсирине ҳәм соңғы әсирлерге тийисли археологиялық естеликлер табылды ҳәм ҳәр тәреплеме үйренилди. Нәтийжеде түслик Арал бойы халқының тарийхы менен мәдениятын қайта тиклеў мүмкиншилиги пайда болды. Өзбекстан Республикасы Илимлер академиясының Қарақалпақстан бөлими илимпазларының пидәкерлик мийнетлери нәтийжесинде археологиялық изертлеўлер бүгинги күнде де қызғын даўам етпекте.

 


ҚОЙҚЫРЫЛҒАН - ҚАЛА
Ибадатхана-обсерватория.
Б.э.ш. IV ә. – б.э. IV ә.

Қойқырылған-қала диаметри 80 м шеңбер формасында қурылған . Ортасында диаметри 44,4 м еки қабатлы имарат бой көтерип турған. Археологиялық қазыў жумыслары ортадағы имаратың астрономиялық изертлеўлер алып барыў ушын қурылғанлығын көрсети. Илимий болжаўларға қарағанда Фомальгаут жулдызы ең жарық жулдыз болып, Қойқырылған-қаланың салыныўы сол астрал символға бағышланған. Фомальгаут араб тилинде “Қубладағы балықтың аўзынан ақан суўдың ақыры» мәнисин аңлатады, яғный жулдыздың суў стихиясы менен байланыслығын аңлатады. Әййемги Хорезм дийханшылығында суўға сыйыныўшылық (культ ) үлкен орын тутқан.

Қойқырылған-қалада табылған керамикадан статуя (адам мусини ) формасында исленген осуарийлер Өзбекстан халықлары тарийхы музейинде сақланбақта. 


МИЗДАХКАН

Археологиялық- архитектуралық комплекс.
Б.э.ш. IV ә. – б.э. XIV ә.

Әййемги Миздахкан археологиялық-архитектуралық комплекси 200 га дан аслам аймақта, Хожели районының териториясында, Хожелиден Гөне-Ургенишке (Туркменистан) жүретуғын автомобил жол ының бо йында жа йласқан.

Оның тийкарғы бөлеклери Хожели қаласының қубла-батысындағы үш төбешикте жайласқан. Комплекске Гәўир-Қала, Шамун наби, Мазлумхан Сулыў, Халифа Ережеп мақбаралары ҳ.т.б. естеликлер киреди. Археологиялық қазыў жумыслары даўамында сийрек ушырасатуғын осуар қойымшылықлар, тенгелер, ҳәр түрли турмыс буйымлары, шийше, алтыннан жоқары шеберлик пенен исленген буйымлар табылды.


ШЫЛПЫҚ
Б.э. I–IV әә., б.э. IX–XI әә.

Шеңбер формасында салынған Шылпық естелиги Нөкис-Беруний автожолының бойында, Нөкистен 43 км қублада, Әмиўдәрьяның оң жағасында, бийиклиги 35–40 м болған тәбийий төбешик үстинде салынған.

Шылпықтың диаметри 65–79 м. Дийўаларының бийиклиги 15 м шамасында.

Б.э. II–IV әсирлеринде зароастризм дини бойынша дахма сыпатында салынған ҳәм пайдаланылған.

IX–XI әсирлерде жергиликли халық оны белги бериўши минар сыпатында пайдаланған. 


ТОПЫРАК –ҚАЛА
Б.э. I–IV әә.

Топырак-қала қалашасының көлеми 500х350 м. Төрт мүйешли, қаланың сыртынан ор қазылған, қорған пақсалары менен қоршалған, пақсалардың бийиклиги 8-9 м ге шекем жеткен.

Мүйешинде үш минаралы сарай бой тиклеп турған. Қаланың дәрўазасынан басланған көше қаланы екиге бөлип турған, көшениң еки тәрепи кварталларға (тийкарынан өнерментлердиң) бөлинген болып, оның бир бөлеги ибадатхана имаратлары менен толы болған. Қала имаратлардың биринде алтын жалатылған жезден исленген билезик кийгизилген таў қошқарының шақылары табылған, оның әтирапында (сыйға, ямаса басқа мақсетте) келтирилген көп санда шийше ыдыслар, безениў буйымлары, алебастрдан исленген фигуралар (скульптура), пақсада сызылған суўретлер (ойнап турған нықаплылар), «Аскерлер залын» да – әскерлердиң фигуралары, ал «Патшалар залы»нда – писпеген ылайдан исленген патшалардың скульптуралық фигуралары табылды.


 АЯЗ -ҚАЛА
Қорған б.э.ш. IV–III
әсирлерде қурылған

Үш естеликтен ибарат (Аяз -қала 1, 2, 3). Аяз -қала 1 қалашасы тәбийий төбешиктиң үстинде салынған. Қорған б.э.ш. IV–III әсирлерде қурылған.

Аяз-қала 2. Қалаша VII–VIII әсирдиң баслары, ХIII әсирде турар жай сыпатында пайдаланылған.

Бүгинги күнде қала жанында қара үйлерден ибарат кемпинг туристлерге хызмет көрсетпекте.


УЛКЕН ГҮЛДУРСУН
Қорған, б.э.ш. IV–III әә.

Улкен Гүлдурсун – Әййемги Хорезмниң ең ири шегара қорғанларынан есапланады. Көлеми 350х230 м майданға ийе. Ишинде алып барылған қазыў жумыслары ўақтында археологлар тәрепинен әййемги ҳәм орта әсирлерге тийисли материалар табылды: орта әсирлерге тийисли керамика, жезден исленген безениў буйымлары, антик ҳәм орта әсирлерге тийисли теңгелер. Бул теңгелерге қарағанда қорғанда өмир 1220 жылға келип, яғный Мухамед Хорезмшах басқарған дәўирде, Шыңғысхан басқыншылығына шекем даўам еткен.


ЖАМБАС - ҚАЛА
Қорған, б.э.ш. IV – б.э. I әә.

 Султан Ўайс таўларынан қубла-шығысқа қарай кеткен таслы бийикликлердиң үстинде жайласқан.

1946-48 жж . қорған биринши мәрте ҳаўадан сүўретке түсириледи. Көлеми 200х170 м болған төрт мүйешли қорған.

Жыйналған материалар, тийкарынан керамика, Әййемги Хорезмниң ерте антик (Қанғ) мәдениятына тийисли.